Dökümhanelerde toz nereden çıkar? (Kaynak noktaları)

Döküm tesislerinde toz; sadece “görünür toz” değil, çoğu zaman solunabilir ince fraksiyon (PM) ve metal dumanı şeklindedir. Tipik kaynaklar:

• Kum hazırlama & karıştırma: Silis, bentonit, kömür tozu, katkı tozları

• Maça üretimi (core shop): Reçine/katalizör buharı + ince kum tozu

• Kalıplama – yolluk temizliği: Kuruyan kum, kırılgan yüzey tozu

• Döküm – soğutma: Metal oksit dumanı, is/kurum

• Söküm (shake-out) & kum geri kazanım: En yoğun “kuru” toz yükü

• Taşlama, çapak alma, kesme, kumlama/shot blasting: Metal tozu, aşındırıcı, partikül sıçraması

• Fırın şarj/aktarımı: Şarj malzemesi, oksit, cüruf tozu

Bu noktaların her biri için “tek tip cihaz” yerine çoğu tesiste lokal emiş + merkezi filtrasyon hibrit yaklaşımı daha verimli olur.

2) Döküm için doğru sistem mimarisi (en sık kullanılan çözümler)

A) Lokal emiş (kaynaktan yakalama) — performansın %70’i burada

• Davlumbaz/kapalı kabin/kol emiş: Tozun oluştuğu noktada yakalanması

• Bant üstü kapaklama, kapalı transfer: Kum ve çapak hattında kaçakları düşürür

• Kritik prensip: “Filtre büyütmek” yerine kaçakları azaltmak genelde daha ucuz ve kalıcı çözümdür.

B) Taşıma hattı (kanal + fan)

• Döküm tozu aşındırıcı olabilir → kanal iç yüzeyleri/dirsekler doğru seçilir (aşınma payı, hızlar, bakım kapağı).

• Kıvılcım/kor riski olan proseslerde (taşlama/kesme) kıvılcım önleyici/kor tutucu çözümler düşünülür.

C) Ayırma/Filtrasyon (dökümde en yaygın iki teknoloji)

1. Jet Pulse Torbalı Filtre (Baghouse)

   • Yüksek toz yükünde, ağır hizmette çok yaygın

2. Jet Pulse Kartuş Filtre

   • Daha kompakt çözüm; bazı uygulamalarda avantajlı (alan kısıtı vs.)

Kartuş ve torbalı sistemlerin dökümde kullanımı ve jet-pulse yaklaşımı piyasada yaygın bir standarttır.

D) Toz boşaltma & atık yönetimi

• Sızdırmaz boşaltım (rotary valve vb.) + big-bag/varil

• İnce tozda “ikincil tozuma” olmaması için boşaltım noktası ayrıca tasarlanır.

3) Döküm tozunda “doğru filtre” seçimi (sahada en kritik konu)

Döküm prosesinde filtre medyası; şu parametrelere göre seçilir:

• Sıcaklık (özellikle fırın/soğutma yakınında)

• Nem / yapışkanlık (reçineli kum, yağ buharı vb.)

• Aşındırıcılık (silis ve metal partikülleri)

• Kıvılcım/kor (taşlama-kesme)

• Kimyasal içerik (reçine buharı, koku bileşenleri)

Pratikte çoğu problem “yetersiz debi” kadar, yanlış filtre medyası + yanlış temizlik parametresi (pulse) yüzünden yaşanır.

4) Patlama riski & ATEX / Ex-proof yaklaşımı (özellikle metal tozu, kömür tozu vb.)

Bazı döküm uygulamalarında toz yanıcı/patlayıcı sınıfa girebilir (özellikle ince metal tozları). Bu durumda:

• Risk analizi, zonlama, ekipman seçimi ve koruma önlemleri (patlama tahliye paneli, izolasyon vb.) gündeme gelir.

• Türkiye’de pratikte “ATEX uyumlu / Ex-proof” çözümler ve Patlamadan Korunma Dokümanı gibi süreçler sahada sıkça konuşulur.

5) Mevzuat ve ölçüm/izin perspektifi (İstanbul’da projelerin onay tarafı)

Döküm tesisleri; emisyon ve çevre izin süreçlerinde genellikle “ölçüm + sınır değer uyumu + izleme” ekseninde değerlendirilir. Türkiye’de sanayi kaynaklı emisyonları düzenleyen ana metinlerden biri Sanayi Kaynaklı Hava Kirliliğinin Kontrolü Yönetmeliğidir.

Ayrıca 14 Ocak 2025 tarihli Resmî Gazete’de yayımlanan Endüstriyel Emisyonların Yönetimi Yönetmeliği de “entegre kirlilik önleme/kontrol” yaklaşımıyla çerçeveyi güçlendiren güncel düzenlemelerden biridir.

İstanbul’da proje teslimlerinde pratik beklenti: kaynak bazlı emiş, uygun filtrasyon, sızdırmaz atık boşaltma, gerektiğinde ölçüm/raporlama altyapısı.

6) İstanbul ili içinde “nerelerde ihtiyaç yoğun?” (ilçe/mahalle bazlı pratik harita)

İstanbul’da döküm, metal işleme, talaşlı imalat ve yan sanayi kümelenmeleri OSB / sanayi siteleri çevresinde yoğunlaşır. Toz toplama talebi de buralarda daha sık çıkar.

Avrupa Yakası (saha talebi yüksek bölgeler)

• Başakşehir – İkitelli OSB çevresi

  • İkitelli OSB, sanayinin yoğun olduğu bir bölge; resmi OSB duyurularında “İkitelli-2 Mahallesi” gibi mahalle bazlı tanımlar da geçer.

• Esenyurt / Beylikdüzü / Avcılar: depo-imalat kümeleri, metal işleme

• Silivri / Çatalca: daha büyük parselde üretim yapan tesisler (alan avantajı)

Anadolu Yakası

• Ümraniye – Dudullu OSB çevresi

  • Dudullu OSB; fabrika ve küçük işletme yoğunluğu ile endüstriyel talebin yüksek olduğu bir bölge.

• Tuzla hattı (tersane/imalat/OSB etkisi)

  • Tuzla tarafında OSB yapıları ve sanayi kümelenmesi görülür.

• Pendik / Kartal / Sancaktepe / Sultanbeyli: sanayi siteleri ve metal işleme yoğunluğu

“Mahalle” seviyesinde nasıl çalışılır?

İstanbul’da mahalle sayısı çok yüksek olduğu için en doğru yöntem:

1. İlçeyi seçmek (örn. Başakşehir, Ümraniye, Tuzla)

2. OSB/sanayi sitesi odağını belirlemek (örn. İkitelli OSB, Dudullu OSB)

3. Tesisteki proseslere göre (shake-out, taşlama, kumlama vb.) noktasal keşif ile debi/kapasiteyi netleştirmek